Direct naar content

Waardoor ontstaat werkdruk?

Het beroep docent valt onder de 10 beroepssegmenten waarin de hoogste werkdruk wordt ervaren (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2015). Sinds drie weken werk ik als adviseur bij KPC Groep. Hiervoor deed ik onderzoek naar werkdruk in het onderwijs. Veel docenten hebben het druk op het werk, is dit dan ook meteen werkdruk? Wat zegt de theorie eigenlijk over werkdruk? In dit onderwerp heb ik mij verdiept, want hoe kan het nu dat er in het onderwijs zoveel werkdruk wordt ervaren? Voordat ik dit onderwerp daadwerkelijk ging onderzoeken op een school, ging ik op zoek in de literatuur! 

Definitie van werkdruk
Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2014) definieert werkdruk als een werknemer niet kan voldoen aan de gestelde taakeisen. Bij werkdruk werkt een werknemer gedurende een langere periode in een hoog tempo of onder een hoge tijdsdruk. Vooral als de werknemer beperkte zeggenschap heeft ín en óver zijn werk, kan dit uitmonden in het gevoel van werkdruk. ‘In de kern gaat het bij werkdruk altijd om de verhouding tussen de tijd die een taakuitvoerder nodig heeft om een arbeidsprestatie te leveren die voldoet aan bepaalde (minimum) normen, en de tijd die daarvoor beschikbaar is’ (Warning, 2000). Volgens Jetten en collega’s (1999) is het ervaren van werkdruk te meten aan de hand van vier componenten: taakeisen, verantwoordelijkheid, regelproblemen en mentale belasting. 

Theoretische perspectieven op werkdruk
Maar wat is nu de oorzaak van werkdruk? Waardoor kan werkdruk ontstaan? Al snel kwam ik erachter dat er veel en uiteenlopende theoretische perspectieven op werkdruk te vinden zijn. Een gemeenschappelijk element in de verschillende theorieën is dat de omgeving als oorzaak wordt gezien en het effect optreedt bij het individu. De oorzaak van de ervaren werkdruk ligt niet altijd in het werk zelf, ook de persoonlijke situatie van de werknemer kan zorgen voor een verhoogde werkdruk. Christis (1998) maakt hierbij onderscheid tussen de persoonsgebonden benadering en de werkgebonden benadering. Wat veroorzaakt de reactie op de werkdruk? Is dit de manier waarop een werknemer met zijn werk omgaat of ligt de oorzaak in het werk zelf? 

Oorzaken van werkdruk
In het Demand Control Model van Karasek is werkdruk het resultaat van een disbalans tussen de hoogte van de taakeisen en de eigen ruimte voor sturingsmogelijkheden, oftewel de regelmogelijkheden (Karasek Jr, 1979). Karasek stelt dat zwaar belastende taakeisen (demands) op zichzelf niet tot werkstress hoeven te leiden. Dit gebeurt volgens het model alleen als de zwaar belastende taakeisen gepaard gaan met een gebrek aan regelmogelijkheden (control) in het werk. Een werknemer heeft te maken met zwaar belastende taakeisen als de werknemer in een hoog werktempo een grote hoeveelheid inspannend werk moet verrichten. De regelmogelijkheden hebben te maken met de hoeveelheid vrijheid die een werknemer heeft om het eigen werk te sturen en te organiseren. Als een werknemer over regelmogelijkheden beschikt, kan de werknemer zelf in grote mate bepalen hoe hij het werk uitvoert, in welke volgorde en in welk tempo.

Een derde dimensie is de aan- of afwezigheid van sociale steun van collega’s en leidinggevende in het werk (Karasek & Theorell, 1990). Sociale steun werkt namelijk als een buffer tussen de mogelijke disbalans tussen eisen en mogelijkheden.
Naast deze werkgerelateerde factoren spelen ook individuele factoren van de werknemer een rol bij de ervaring van werkdruk. Individuele factoren zijn onder andere de eigenschappen van de werknemer, de mate van tevredenheid en de privé context van de werknemer, zoals de thuissituatie en persoonlijke omstandigheden (Jetten, Braster, & Pat 1999). Al met al kunnen dus heel veel verschillende factoren van invloed zijn op het ontstaan en het ervaren van werkdruk. 

Werkdruk in de onderwijssector
Maar hoe kan het nu dat werkdruk in het onderwijs hoger is dan in andere sectoren? Volgens onderwijssocioloog Apple (1996) is het proces van intensificatie één van de oorzaken van de hoge werkdruk in het onderwijs. Onder intensificatie wordt hoofdzakelijk de externe druk op het onderwijs verstaan. Door hogere verwachtingen en de toename aan eisen van zowel de overheid als de samenleving wordt de werkdruk in het onderwijs steeds groter (Ballet & Kelchtermans, 2008). Het onderwijs wordt hiernaast blootgesteld aan de voortdurende maatschappelijke veranderingen, de toenemende diversiteit in de leerlingenpopulatie en veranderingen in het onderwijsbeleid. Het onderwijsperspectief wordt meer en meer economisch georiënteerd. Tevens wordt de werkdruk groter omdat de hoeveelheid werk dat gedaan moet worden in een kortere periode toeneemt en daarbij zijn minder middelen beschikbaar.

Het begrip werkdruk is een complex begrip. Om dit begrip beter hanteerbaar te maken heb ik alle factoren in beeld gebracht in een schema. Dit schema is toegespitst op het onderwijs en gebaseerd op het schema uit het TNO rapport van 2012 (Wiezer et al, 2012):

Workshops over werkdruk op NOT
Onze adviseurs Ageeth Nijboer en Ton Bruining verzorgen tijdens de NOT Academy op 24 januari en op 26 januari van 10.30 uur tot 11.15 uur de workshop 'Werkdruk(temakers)'. U kunt zich hiervoor gratis aanmelden op de website van de NOT.


Dit blog is geschreven door Eva Onstenk.


Contact met adviseur

Delen