Op afstand maar toch dichtbij

15 april 2020

‘Recht doen aan de psychologische basisbehoeften’

Vanaf het moment dat wij hoorden dat de scholen dichtgingen zijn we in een rollercoaster terecht gekomen. Een rollercoaster die deuren sloot, maar andere deuren wagenwijd open zette. Al snel werd ik overspoeld met mailtjes van uitgeverijen, de bibliotheek, online platformen. Gretig zoog ik alle informatie op, deelde het met mijn collega’s en andersom werd ik door hen geïnspireerd. Wat is er veel en wat kunnen we op korte termijn met elkaar veel deuren openen. Misschien herken je mijn gevoel wel, als leerkracht, directeur, teamleider, ouder, op ieder moment van de dag worden we getriggerd door weer een nieuw initiatief, weer een nieuw programma en weer een nieuwe manier van lesgeven. Fijn dat we de media hebben en initiatieven met elkaar kunnen delen. Niet alleen wordt er volop gedeeld via sociale media en via de email, ook wordt er veel gedeeld met collega’s onderling in whatsapp en via TEAMS, Zoom en Loom. De verbondenheid met collega’s is groter dan ooit. Samen proberen we het ‘oerwoud’ van leerstofaanbod en initiatieven te doorkruisen, op zoek naar datgene wat bij ons past.

De essentie

Maar toch mis ik datgene waar mijn vak echt om draait. Iets essentieels, iets wat nu zo ver bij mij vandaan lijkt. Laatst stond er een artikel in de krant dat ging over emotionele betrokkenheid bij bepaalde beroepsgroepen. Naast de mensen in de zorg en het welzijnswerk, is men in het onderwijs bovengemiddeld emotioneel betrokken bij de werkzaamheden die uitgevoerd worden. En die emotionele betrokkenheid, is anders nu in deze onbekende tijd, die emotionele betrokkenheid is onderdeel van mijn werk. Wanneer ik de betekenis van emotionele betrokkenheid opzoek, kom ik het volgende tegen: ‘Emotionele betrokkenheid betekent, dat je je gevoel afstemt op de emotionele behoeften van een ander en vervolgens probeert (voor zover het in je mogelijkheden ligt) de ander te geven wat hij of zij nodig heeft om zo optimaal mogelijk te kunnen functioneren.’ Het kwartje valt, hoe kan ik nu vanachter mijn computerscherm voelen, zien en ervaren wat mijn leerlingen écht nodig hebben?

Verbinding

Wanneer ik ouders, leerkrachten en kinderen vraag hoe zij momenteel het thuisonderwijs ervaren, krijg ik feedback terug die overeenkomt met mijn eigen beleving. De kinderen vertellen dat ze hun klasgenoten missen en hun juf of meneer. Ze zoeken verbinding, maar zijn in veel gevallen aangewezen op indirect contact met de juf of meneer. Via het communicatiesysteem dat hun ouders hanteren. Hoe blijven we de relatie met de leerlingen en tussen leerlingen onderling onderhouden, een van de psychologische basisbehoeften naast competentie en autonomie? Leerlingen hebben sterk de behoefte zich verbonden te voelen met hun klasgenootjes en leerkracht. Daarnaast willen ze graag laten zien wat ze kunnen en eigenaarschap voelen in de dingen die ze doen, het ervaren van competentie en autonomie. De drie psychologische basisbehoeften, competentie, autonomie en relatie, zijn cruciaal voor ons welbevinden, onze motivatie, inzet en zin om te leren. Kunnen wij door middel van afstand aan deze basisbehoeften tegemoetkomen, voor onze leerlingen, maar ook voor onszelf? Wat is er veranderd in de basisbehoeften nu we op afstand lesgeven en leskrijgen?

Basisbehoeften

Competentie. Wanneer we ons competent voelen hebben we er vertrouwen in een taak succesvol te kunnen uitvoeren, we hebben vertrouwen in eigen kunnen. En ineens kunnen we geen les meer geven zoals we dat gewend waren. We moeten leren om onderwijs te geven op afstand, zonder onze vertrouwelijke klas, materialen, de onmiddellijke feedback vanuit de kinderen. Dit kan ons gevoel van competentie aantasten, voor eventjes of misschien duurt het wat langer. Wat me opvalt: bij sommigen steken gevoelens van onzekerheid de kop op en voor anderen voelt deze tijd als een uitdaging. Niet alleen het gevoel van competentie van volwassenen wordt geraakt, ook voor kinderen verandert er veel. Kinderen willen ook graag laten zien wat ze kunnen en het gevoel hebben dat ze competent zijn. We stellen aan kinderen hoge maar reële verwachtingen en zorgen ervoor dat ondersteuning beschikbaar is. Maar hoe gaat dat bij afstandsonderwijs?

Autonomie. Autonomie is het voelen van ruimte om je eigen overtuigingen te kunnen naleven. Een eigen keuze te mogen en kunnen maken in het uitvoeren van taken en opdrachten. Het gevoel van ‘ik kan het zelf’, onafhankelijk mogen zijn, je eigen ruimte bewaken maar daarbij ook zeker die van de ander respecteren. In deze tijd van afstandsonderwijs wordt er ineens een erg grote mate van autonomie ervaren. Onze dagelijkse structuur valt weg en niemand weet hoe lang dit gaat duren en wat er van elkaar verwacht wordt. Dat we voorheen veel werkten vanuit onze eigen eilandjes, zoeken we elkaar in deze periode juist op. Vanuit onze eigen ruimte om zelfstandig in te mogen en kunnen bewegen, zoeken we de ruimte van de ander op. Hoe kunnen we elkaar ondersteunen en versterken? We onderzoeken opnieuw onze overtuigingen, die aan het wankelen zijn geraakt nu het onderwijs zo anders ingericht kan gaan worden. We zoeken verbinding maar ook reflectie. Net zoals wij opnieuw onze eigen autonomie moeten gaan ontdekken, geldt dit ook voor kinderen. School is de plek waar kinderen zelfstandig, samen met hun leerkracht en leerlingen kunnen functioneren. Een eigen plek en eigen ruimte van kinderen, waar zij zelf mochten leren en ontdekken wie zij zijn. Nu wordt thuis ineens school en papa en mama vertellen wat ze moeten gaan doen. Voor sommige leerlingen is dit een moeilijke situatie. Maar we zien ook kinderen die ontzettend zelfstandig functioneren en vanuit intrinsieke motivatie aan het werk zijn. Die de ruimte die nu ontstaat zonder vaste schooltijden en structuur benutten door deze zelf in te vullen.

Relatie. Kinderen hebben behoefte aan verbinding, een relatie zowel met klasgenootjes als met hun leerkracht. Dit geldt ook voor volwassenen. Een van de basisbehoeften is ergens bij willen horen, deel uitmaken van een gemeenschap en kunnen rekenen op steun als iets lastig is. Je wilt je ergens welkom, geaccepteerd en veilig voelen. Zeker in deze tijd wanneer vereenzaming op de loer ligt doordat sociale contacten vermeden moeten worden is het van belang om relaties te onderhouden. Maar hoe bied je vertrouwen, ondersteuning, een luisterend oor en kan je laten merken dat je de ander ondanks de afstand nog steeds ziet? Relatie is naast autonomie en competentie een belangrijke basisbehoefte om een gevoel van veiligheid te kunnen creëren. Kinderen hebben iemand nodig die de tijd voor ze neemt, met ze in gesprek gaat, belangstelling toont en discreet om kan gaan met informatie. En dat is een uitdaging bij onderwijs op afstand. Zeker voor jonge kinderen. Met jonge kinderen in gesprek gaan over datgene dat ze bezighoudt vraagt van volwassenen andere gesprekstechnieken. Voor de onderwijsprofessional op afstand is dit een extra uitdaging, omdat jonge kinderen niet zelf over de middelen of vaardigheden beschikken om zelfstandig contact op te nemen. In de praktijk verloopt het gesprek dan vaak via de ouders. In deze tijd zullen we als professionals goed moeten observeren en signaleren hoe het met een kind gaat thuis. Is de relatie met ouders veilig genoeg om te kunnen rekenen op steun, om zich geaccepteerd te kunnen voelen? Wat kan jij als professional voor een kind betekenen wanneer je signaleert dat een situatie niet veilig is? In deze tijd van afstandsonderwijs is het cruciaal dat professionals kinderen echt willen en kunnen zien en reflecteren op het aandeel en de invloed die zij als professional hebben in de relatie met het kind.

Succeservaringen

Zoals ik eerder opmerkte is er een oerwoud aan leerstofaanbod. Er wordt hard gewerkt om een passend en goed aanbod te organiseren. Maar om kinderen aan te zetten tot leren, moet het welbevinden in orde zijn. Dit is de belangrijkste voorwaarde om zin te hebben in leren. Ik deel graag een aantal succeservaringen die tegemoetkomen aan de drie psychologische basisbehoeften competentie, autonomie en relatie. Het zijn ervaringen die ik heb opgetekend uit (online) gesprekken met andere professionals.

  • Werk net zoals in de klas met niveaugroepen. Juist wanneer we op afstand werken en ondersteuning niet altijd op het juiste moment beschikbaar kan zijn, is het stellen van passende doelen van belang. Veel websites maken het mogelijk om leerstof op niveau klaar te zetten.
  • Maak instructiefilmpjes die de basisinstructie bevatten en maak een afspraak met (groepjes) leerlingen die verlengde instructie nodig hebben. Onderzoek ook de mogelijkheid om een beeldgesprek op te nemen, kinderen die niet kunnen deelnemen kunnen het gesprek dan altijd terugzien en horen.
  • Laat kinderen zien dat je inzicht hebt in het werk dat ze maken. Ook op afstand kan je kinderen feedback geven en digitale stickers uitdelen.
  • Begeleid kinderen die het moeilijk vinden om thuis aan het werk te gaan, samen met ouders. We zien vaak dat ouders en kinderen een strijd voeren over het werk dat door school opgegeven wordt. Door samen het gesprek aan te gaan zien kinderen dat ouders en leerkrachten er samen voor ze zijn. Ook worden schoolopdrachten vaak eerder geaccepteerd van de leerkracht, thuis is tenslotte in de ogen van kinderen thuis en geen school. Adviseer ouders om contact met de leerkracht op te nemen en niet zelf de strijd aan te gaan.
  • Maak kinderen mede-eigenaar van het leerstofprogramma. Dit kan door samen met kinderen een dagplanning te maken; wanneer wordt welke leerstof gemaakt? Iedereen heeft een eigen leerstijl. Juist in deze tijd waarin we niet gebonden zitten aan een schooldag van half 9 tot 3 uur kunnen we kinderen begeleiden bij het zelf inplannen van het schoolwerk.
  • Geef aan het einde van de week een reflectieopdracht aan leerlingen; waar heb je deze week veel van geleerd? Welke uitleg en welke opdrachten hebben je geholpen? Wat vond je nog lastig? Waar wil je graag meer uitleg over? Wat zou je graag willen leren?
  • Werk met bekende termen en programma’s. Iets wat je kent, daagt je op een veilige manier uit om verder op verkenning uit te gaan.
  • Neem de tijd voor interactie, niet alleen over de leerstof maar ook om te praten over het welbevinden van kinderen. Dit kan door middel van vaste contactmomenten in de week, met een dagopening, een dagsluiting, met de hele klas of individueel, met ouders of zonder ouders. Denk ook aan die ene leerling die een persoonlijk (werk)momentje even nodig heeft. Zie je leerlingen en organiseer de verbinding die nodig en passend is.
  • Zoals veel vergaderingen tussen volwassenen nu via beeldbellen plaatsvinden, kan er ook met een groep kinderen een kringgesprek gehouden worden of verlengde instructie gegeven worden. Binnen deze groepsgesprekken geef je kinderen de gelegenheid om hun klasgenootjes te ontmoeten.
  • We hebben ouders in deze tijd hard nodig. Benut deze tijd dan ook om de samenwerking met ouders een boost te geven. Geef ouders de gelegenheid om contact met jou op te nemen, maar neem zelf ook initiatief en benader ouders om bijvoorbeeld verlengde instructie mee door te spreken en afspraken te maken hoe extra begeleiding vormgegeven kan worden. Wat kunnen ouders bieden en wat kan jij bieden?
  • Veel scholen werken met een week- of dagplanning. Kinderen en ouders weten precies wat er voor die week of dag gemaakt moet worden. Een mooie aanvulling op het versturen van een planning, is het achteraf evalueren van het verloop van de week of van de dag. Niet alleen een bericht naar de kinderen, maar ook een bericht naar de ouders. Wat is jullie als professionals opgevallen? Wat had of heeft nog extra aandacht nodig? Maar complimenteer ook en beantwoordt vragen of opmerkingen. Dit maakt dat niet alleen kinderen zich gezien voelen, maar ook ouders voelen zich serieus genomen. De evaluatiemomenten die we normaal met onze collega’s delen, delen we nu met ouders. Zij zijn tenslotte nu onze onderwijspartners.

 

Hoe zit het met jouw basisbehoeften?

Naast deze adviezen die gelden voor leerlingen, is het ook van belang stil te staan bij je eigen basisbehoeften als professional. Hoe houd je die gezond? Wanneer wij onszelf competent voelen, autonomie mogen ervaren en relaties ons ondersteuning en veiligheid bieden, groeit ook ons welbevinden, onze inzet en zin om de uitdaging samen met onze leerlingen en ouders aan te gaan.

  • Zorg als schoolleider voor een duidelijk kader waarbinnen het onderwijs georganiseerd kan gaan worden. Dit kader maak je samen met je team. Net als kinderen hebben ook volwassenen grenzen nodig waaraan ze houvast hebben.
  • Zoek de verbinding met je collega’s. De situatie waar we nu in zitten vraagt samenwerking. Zorg voor een afgestemde aanpak binnen je school in het organiseren van het afstandsonderwijs. Eenduidigheid in aanpak en in aanbod. Dit maakt dat je als team je krachten kunt bundelen en werk kan verdelen.
  • Stel jezelf en je teamleden reële doelen. Overleg met teamleden die zich op bepaalde gebieden competenter voelen, wissel uit of verdeel taken. Zoek de kwaliteiten van jezelf op, bewaak ze en benut de kwaliteiten van je collega’s.
  • Durf jezelf kwetsbaar op te stellen, naar kinderen toe maar ook naar ouders. We zijn sámen aan het leren en we kunnen elkaar daarbij helpen. Zo kan er een gelijkwaardige samenwerking ontstaan tussen ouders, kinderen en professionals.

 

Overdenking

Aan het einde van deze blog wil ik jou, als onderwijsprofessional, ouder of andere geïnteresseerde, een advies meegeven dat recht doet aan alle drie de basisbehoeften en dat misschien deze behoeften nog wel overstijgt. Wat wil je dat je leerlingen, je kinderen zich herinneren van deze tijd? Het leren lezen van leerstofschema’s, het maken van week- of dagopdrachten die klaargezet zijn, het missen van klasgenootjes, de conflicten en strijd omdat het niet lukt of het onveilige gevoel? Of wil je dat kinderen onthouden dat, hoe spannend en onzeker deze tijd ook was, jij ze ondanks de afstand daadwerkelijk zag? Zowel hun moeilijkheden en worstelingen als datgene dat ze zelfs nu zo goed kunnen, waarvan we eigenlijk versteld staan en niet wisten dat ze deze talenten ook met zich meedroegen. Het waarom van afstandsonderwijs is ons duidelijk, we willen leerlingen ondersteunen en verder helpen in hun ontwikkeling. Maar hoe we dat doen en wat we daarvoor aanbieden, laten we daar vooral goed met elkaar over nadenken. Met ouders, met kinderen en met elkaar. 

Reacties

Reageer zelf of bekijk alle reacties

Geïnteresseerd?

Neem dan contact op met:

Marieke Schuurmans
Adviseur
073-6247247

E-mail Marieke