Burgerschapsvorming in de basisschool

6 januari 2020

Hoe ontwerp je in het basisonderwijs opdrachten en (spel)activiteiten waarin burgerschapsvorming een belangrijke plek heeft? Anneleen Mulder heeft hierin veel praktijkervaring en draagt haar kennis en inzichten graag over. In maart verzorgt ze een tweedaagse training voor leerkrachten, schoolleiders en ondersteuners.

Anneleen: “Als ik collega’s spreek over burgerschapsvorming, valt het me op dat veel mensen het lastig vinden om hieraan handen en voeten te geven. Ze ervaren burgerschapsvorming als een containerbegrip waar eigenlijk alles wel onder kan vallen. Want leer je niet ook rekenen om ervoor te zorgen dat je als burger later je belastingen in kunt vullen?"

"We weten allemaal dat het onderwijs een wettelijke taak heeft om aandacht te besteden aan burgerschap. In het nieuwe onderzoekskader van de Inspectie heeft burgerschap een prominente plaats gekregen. In Curriculum.nu is voor de eerste keer een landelijk curriculum voor burgerschapsonderwijs uitgewerkt. Ik wil graag scholen nieuwe invalshoeken aanreiken voor burgerschapsvorming door goed te verkennen wat er van ons verwacht wordt en welke ruimte dat biedt voor een eigen invulling. Ruimte voor leerkrachten én voor kinderen!”

 

 

School als oefenplaats

Naast haar werk als leerkracht begeleidt Anneleen scholen bij het ontwerpen van (spel)activiteiten. Ze verzorgt ook lezingen en publiceert. Zo schreef ze het hoofdstuk ‘Het spel dat burgerschap heet’ in het boek ‘Spelen en leren op school’ van Marjolein Dobber en Bert van Oers. In de praktijk merkt ze dat leerkrachten en schoolleiders er vaak mee worstelen om burgerschapsvorming een plek te geven. “Burgerschap gaat om rechten en plichten, om samen werken en samen delen, om feesten en tradities, om je eigen identiteit en verschillend mogen zijn. Maar ook om thema’s als macht en inspraak, diversiteit, duurzaamheid en de invloed van social media. Mijn visie is dat kinderen hierover vooral leren als ze zelf actief zijn in hun groep. Als ze ruimte krijgen om samen plannen te maken en uit te voeren. Hun mening mogen geven en leren om de inbreng van anderen te waarderen. De school is een oefenplaats waar kinderen fouten mogen maken en vertrouwen op kunnen bouwen in hun eigen kunnen en dat van anderen. Dat geldt in de kinderopvang tot en met groep 8. Bij oudere kinderen komt de focus bij burgerschapsvorming wat meer te liggen op kennisoverdracht over zaken als staatsinrichting. Maar de eigen ervaringen die kinderen opdoen blijven hierbij heel belangrijk.”

Ontwerpen van spelactiviteiten

In haar training reikt Anneleen deelnemers sleutels aan om burgerschapsvorming vorm te geven door het ontwerpen van spelactiviteiten. Anneleen: “In spel is veel ruimte voor kinderen om dingen uit te proberen en voor onderzoekend leren. Om te ontdekken wie je bent en wat je kan. Om verantwoording te leren nemen. Als kind speel je de echte wereld na. Het is niet helemaal echt en dat biedt juist de veiligheid om dingen uit te proberen en fouten te maken. Daarnaast is het bij samen spelen noodzakelijk om met elkaar te overleggen en afspraken te maken. Daardoor leer je zoveel van spel.  Zelfs bij de voorbereiding van een (eind-)musical zijn er volop mogelijkheden. Maar dan is het wel belangrijk dat kinderen zelf invloed hebben op het verhaal, de rollen, de handelingen en het script.”

Escaperoom

Ook sport en buitenspelen zijn in de ogen van Anneleen waardevolle activiteiten. “Ook deze spelvormen gaan immers over principes als omgaan met winnen en verliezen. Elkaar helpen. Conflicten oplossen. Spelregels afspreken. In dat kader kan ook het spelen van gezelschapsspelletjes bijdragen aan burgerschapsvorming. Bijvoorbeeld door in je groep een escaperoom te spelen. Kinderen moeten dan overleggen en taken verdelen. Ze hebben elkaars kwaliteiten nodig.”

Actualiteit als inspiratiebron

“Kinderen spelen graag”, stelt Anneleen. “Spelenderwijs kunnen kinderen in zowel onderbouw als bovenbouw leren om betekenisvolle verbanden te leggen tussen grotere vraagstukken en hun eigen ervaringen en keuzes.” Uiteraard vraagt dat van de leerkracht ook bepaalde vaardigheden. Zoals de vaardigheid om ruimte te geven aan de eigen ideeën en plannen waarmee kinderen kunnen komen.  Anneleen: “Je kunt als leerkracht soms het gevoel hebben: moet dit er ook nog bij? Burgerschapsvorming kan dan weerstand oproepen. In de scholen waar ik collega’s begeleid zoeken we daarom zoveel mogelijk naar een andere aanpak in plaats van meer lessen toe te voegen. Hoe? Door je activiteiten onder de loep te nemen en kinderen een actievere rol te geven. Daarbij werkt het goed om de actualiteit als inspiratiebron te gebruiken voor thema’s uit de echte wereld. Actualiteit dichtbij de kinderen of verder weg. Zelfs zwaardere onderwerpen, zoals eenzaamheid of de klimaatcrisis, hoef je niet uit de weg te gaan als je kinderen een rol durft te geven. Bijvoorbeeld in het organiseren van een sportieve spellen-middag voor het goede doel. Vraag het maar aan de kinderen. Die hebben ideeën genoeg! Door samen rondom een thema een spel te ontwerpen en te spelen krijg je bovendien meer focus en diepgang in je activiteiten.”

 

Training burgerschap plaats geven in basisonderwijs